Zavičajna zbirka Biblioteke grada Sarajeva je njena zakonska obaveza, kao prirodnog nasljednika Zavičajne zbirke Biblioteke »Hasan Kikić«, koja je 1990. godine ušla u integraciju sa druge dvije javne biblioteke: »Vlatko Foht« i »Branko Ćopić«. Ova zbirka je koncipirana kao zbirka građe koja se svojim sadržajem odnosi na područje grada Sarajeva i njegove okoline, a čiji teritorij je opisan u Enciklopediji Jugoslavije Jugoslavenskog leksikografskog zavoda.
Ovaj opis se, uglavnom, podudara i sa kasnijom administrativno-teritorijalnom podjelom grada Sarajeva na 10 opština, te, s manjim izmjenama, obuhvata i sadašnje područje Kantona Sarajeva: Opštinu Stari Grad, Centar, Novo Sarajevo, Novi grad, Ilidža, Hadžići, Ilijaš, Vogošća, Trnovo.

HISTORIJA ZAVIČAJNE ZBIRKE

Odlukom Narodnog odbora Trećeg rejona, 1947. godine osnovana je Narodna biblioteka »Hasan Kikić«, koja se je nalazila na Bistriku i čiji se početni fond sastojao od 350 knjiga. Kada je 1961. godine, integraciji sa ostalim rejonskim bibliotekama opštine Centar i Stari grad, postala matična biblioteka, kao zakonsku obavezu dobila je zadatak da oformi Zavičajnu zbirku, što je ozvaničeno i u svim tadfašnjim statutima Biblioteke, pa sve do danas.
Pošto je Biblioteka »Hasan Kikić« naslijedila jedan dio fonda Prosvjetine centralne i Napretkove biblioteke, čiji je rad prekinut za vrijeme rata, ovaj fond je poslužio kao temelj buduće zbirke. U tadašnjim prostorijama bivšeg odjeljenja »Stari grad« bilo je smješteno Zavičajno odjeljenje centralne Prosvjetine biblioteke osnovane 1911. godine. Bibliotečki radnik Đorđe Pejanović ostavio je Pravila o prikupljanju i čuvanju bibliotečke građe Zavičajnog odjeljenja, čiji je, jedan dio tih principa, ostao nepromijenjen do danas.
Značajna inicijativa i pomoć u formiranju Zavičajne zbirke bila je i »Bibliografija štampanih radova o Sarajevu« od Alije Bejtića, koju je 1964. godine izdao Muzej grada Sarajeva. Prema njoj je nabavljen jedan dio fonda, iako je bibliografija obuhvatala građu koja se odnosi samo na period do 1954. godine.
Najvredniji dio Zavičajne zbirke predstavljaju stara izdanja knjiga i rariteti koje su nabavljali i čije su kolekcije pokušali da kompletiraju antikvar Salik Bučuk, zajedno sa tadašnjim direktorom Biblioteke, Cerić Fuadom. Oni su tragali za rijetkim izdanjima i starom građom, koja danas sačinjava najreprezentativniji dio spomeničke građe kojim biblioteka raspolaže.
Do 1978. godine Zavičajna zbirka nije imala poseban smještaj niti signaturu, ali kad je na snagu stupio Zakon o zavičajnoj građi, započeto je odvajanje ove građe u poseban prostor magacina i primjena posebne stručne obrade, kao i stvaranju posebnih kataloga. Knjige Zavičajne zbirke dobijaju crvenu slovnu oznaku 'Z'.
Tadašnji kriteriji, prilikom odabira građe ovoga fonda, bili su:
• Publikacije koje se sadržajem isključivo ili jednim dijelom odnose na Sarajevo
• Publikacije autora koji su životom i radom vezani za Sarajevo kao i literatura o njima
• Sarajevska izdanja do 1945 godine
Zavičajna zbirka Biblioteke «Hasan Kikić» je registrovana u svim Vodičima kroz narodne biblioteke Jugoslavije, navedena je i u Maloj jugoslovenskoj enciklopediji bibliotekarstva od V. Jokanovića (Beograd, 1988). Posebna promocija ove zbirke bila je organizovana 1987 godine, kada je povodom 40-godišnjeg jubileja Biblioteke postavljena velika izložba ove građe u Olimpijskom muzeju, i organizovan seminar o zavičajnim zbirkama.

VRSTE BIBLIOTEČKE GRAĐE

I. Zavičajna zbirka Biblioteke grada Sarajeva je formirana od nabavljene (objavljene i neobjavljene) bibliotečke građe:
• Štampane publikacije: knjige, časopisi, novine, publikacije umnožene jeftinijom tehnikom i sitna štampa
• Rukopisna građa
• Multimedijalna građa, tj. audiovizuelni materijal konvencionalnog ili nekonvencionalnog tipa
II. Prilikom odabira sadržaja kod nabavke građe, rukovodimo se strukturi i potrebama naših korisnika, te smo sljedećim oblastima dali prioritet:
1. Književnost sa dosadašnjim praćenjem u nabavci od 100% obuhvatnosti izdatih publikacija (beletristika, teorija književnosti, književna kritika)
2. Umjetnost u širem smislu sa 70% (likovne umjetnosti, urbanizam, arhitektura, fotografija, film, pozorište, muzika itd.)
3. Historija sa 50% (opća i kulturna historija, uključujući i geografiju, arheologiju i sl.)
4. Ostalo (naučna i stručna literatura iz ostalih oblasti, s naglaskom na društvene nauke kao što su vaspitanje i obrazovanje, demografija, sociologija, , pravo, etnologija i etnografija, politika, kulturna politika itd.).
III. Svu nabavljenu bibliotečka građa svrstavamo u sljedeće zbirke:
1. Zavičajna zbirka koja sadrži oko 4.000 bibliotečkih jedinica
2. Sarajevska zbirka sa 789 do sada obrađenih publikacija u bazi
3. Spomenička građa sa oko 1.400 starih i raritetnih publikacija
4. Sitna štampana građa sa preko 1.000 raznih primjeraka građe

KRITERIJI PRILIKOM ODABIRA GRAĐE

Zbog preklapanja sadržaja fonda zavičajne zbirke sa drugim institucijama kao što je Nacionalna biblioteka Bosne i Hercegovine, 2000. godine je donijeta posebna odluka Kriterijumi o odabiru bibliotečke građe za specijalne zbirke, prema kojima se vrši odabir građe za Zavičajnu zbirku na sljedeći način:

ZAVIČAJNA ZBIRKA

Zavičajna zbirka je smještena u zaseban depo i čini veliki i značajan dio fonda Biblioteke. Kriteriji po kojem se izdvaja bibliotečka građa za ovaj fond su:
1. Građa koja je nastala, objavljena i štampana na teritoriji zavičaja (grad/Kanton Sarajevo), neovisno od sadržaja građe i pripadnosti autora zavičaju.
2. Obavezni primjerak sarajevskih izdavača, bez obzira na vrstu građe.
3. Djela značajnih autora koji su rođeni u Sarajevu ili su samo jedan period živjeli i radili u Sarajevu, te time bitno uticali na njegovo stvaralaštvo i kulturu. Djela tih autora se ne moraju sadržajno ticati zavičaja.
4. Građa koja se odnosi na značajne historijske, kulturne i javne ličnosti grada i Kantona Sarajevo, koja sadržajno govori o njihovom životu, radu i djelovanju u Sarajevu, bez obzira na mjesto izdavanja i jezik na kojem je izdana.
5. Pojedine numerisane ili nenumerisane biblioteke/zbirke sarajevskih izdavača i biblioteke/zbirke drugih izdavača koje se svojim sadržajem tiču grada/Kantona Sarajevo.
6. Građa koja se odnosi na zajedničke institucije Bosne i Hercegovine, a smještene su na području grada/Kantona Sarajevo
7. Građa koja se tematski jednim dijelom odnosi na grad/Kanton Sarajevo, bez obzira na mjesto izdanja i jezik na kojem je pisana ili kazana
8. Katalozi sarajevskih izdavačkih kuća
9. Časopisi koji izlaze na području zavičaja, tj grada/Kantona Sarajeva, ali su namijenjeni širem području ili cijeloj zemlji
10. Pojedinačni brojevi časopisa koji sadrže informacije o zavičaju (gradu/Kantonu Sarajevo) bez obzira na jezik i mjesto izlaženja
11. Novine koje izlaze na području zavičaja (grada /Kantona Sarajeva), ali su namijenjene širem području ili cijeloj zemlji. One često sadrže rubrike koje donose prikaz iz života grada/Kantona Sarajevo.

SARAJEVSKA ZBIRKA

Sarajevska zbirka je posebna tematska kolekcija u okviru Zavičajne zbirke, smještena je u zaseban prostor. Po svom značaju ovo je najreprezentativnija zbirka, te u odabiru građe ima prioritet u odnosu na sve ostale zbirke.
Kriteriji po kojem se odvaja građa za ovaj fond su sljedeći:
1. Građa koja se tematski u potpunosti, ili svojim znatnim dijelom, odnosi na grad Sarajevo, bez obzira na mjesto izdanja i jezik, a značajna je sa naučnog i kulturnog aspekta, prema već gore pomenutom prioritetu (književnost, umjetnost, historija ... )
2. Građa koja se odnosi na javne i historijske ličnosti iz Sarajeva od posebnog značaja za ovu regiju (koji su rođeni u Sarajevu ili su veći dio života proveli i radili u Sarajevu), a govori o njihovim životima, radu i stvaranju
3. Djela značajnih autora koji su rođeni u Sarajevu i živjeli su i radili u Sarajevu, a svojim sadržajem se ne moraju doticati Sarajeva.
4. Sva građa koja je nastala, štampana i objavljena u Sarajevu do 1945 godine, uključujući i periodiku
5. Građa koja se odnosi na Sarajevo u periodu rata 1992-1995 godine (zaključno sa Dejtonom), te sva građa koja je štampana i objavljena u Sarajevu pod ratnom opsadom, neovisno od sadržaja djela ili pripadnosti autora
6. Pojedine numerisane ili nenumerisane biblioteke/zbirke sarajevskih izdavača i biblioteke/zbirke drugih izdavača koje se tematski ili odabirom sarajevskih autora i javnih ličnosti od posebnog značaja odnose na grad Sarajevo
7. Časopisi i novine lokalnog karaktera (po sadržaju se odnose na grad Sarajevo)
8. Članci iz novina, koje izlaze bilo gdje u svijetu i na bilo kojem jeziku, a sadržajem se odnose na grad Sarajevo. Odnosi se i na elektronske časopise.
9. Audio-vizuelni materijal koji svojim sadržajem u potpunosti ili znatnim dijelom govori o gradu Sarajevu
10. U prikupljanje građe o Sarajevu bitan segmenat sačinjava građa koja je pohranjena na novim medijima, kao što su CD ROM ili Web stranice na Internetu, koje su posvećene Sarajevu.
Voditelj Zavičajne zbirke je dužan da odabere najvažnije Web stranice, te informativno napravi registar adresa na Internetu sa opisom sadržaja web stranica jer su one uglavnom kratkog trajanja. Na ovaj način bismo imali podatke o Sarajevu i njegovoj zastupljenosti u elektronskim medijima, te arhiv zastarjelih stranica i njihovih kreatora, koji bi vremenom stekao određenu historijsku vrijednost.

SPOMENIČKA GRAĐA

Spomenička građa je formirana od starih i rijetkih izdanja, bez obzira na mjesto i državu objavljivanja i štampanja. Ova građa je, zbog starosti i značaja, pod posebnim režimom zaštite i čuvanja, i smještena je u zaseban prostor. Kriteriji po kojem se izdvaja bibliotečka građa za ovaj fond su :
1. Stare i rijetke knjige do 1900 godine
2. Sva izdanja do 1945, uključujući i sitnu štampu (plakati, leci, razglednice i td.), te ostale nosioce informacija
3. Periodika do 1945
Izuzetak je građa koja je štampana ili izdata u Sarajevu, te građa koja po nekim drugim kriterijima spada u Sarajevsku zbirku

SITNA ŠTAMPANA GRAĐA

U ovu zbirku spada razna vrsta građe: umjetničke reprodukcije, razglednice, slajdovi, fotografije, dijafilmovi, plakati, katalozi, adresari, kalendari, telefonski imenici, redovi vožnje, prospekti, razna uputstva i smjernice u radu preduzeća i odbora, reklame, RTV programi i sva druga građa koja se odnosi na Sarajevo i institucije i preduzeća u njemu, ili manifestacije i događaji koji su se dešavali u gradu.
Zbirka sitne građe inventariše se grupno, u posebnoj tabeli napravljenoj u Access-u, tako što se dodjeljuju zbirne signature uz odgovorajući UDK broj. Izbor materijala vrši se na osnovu sadržaja, oformljene su i baze podataka sa adresarom kulturnih i izdavačkih institucija te imenikom javnih i kulturnih ličnosti Kantona Sarajevo. Preko Interneta se prati rad institucija u gradu koje imaju svoje Web stranice i prikupljaju podaci o njima, koji se onda pohranjuju u interne baze podataka.
Radi preglednosti i pristupa sadržaju sitno štampanoj građi, ona se unosi u bibliografski progam ProCite koji omogućava automatsku izradu bibliografija – abecednu i predmetnu. Na taj način je riješen problem prezentacije ove građe javnosti, a na brz i efikasan način dolazi se do njenog tematskog sadržaja ili podatka o pojedinim primjercima.
Do sada, Biblioteka je oformila kolekcije razglednica o Sarajevu; fotografija; programa sa izložbi održanih u sarajevskim galerijama i muzejima; kolekciju programa i afišea pozorišnih predstava; kolekciju pozivnica za kulturna i umjetnička događanja u gradu; kolekciju plakata ; biltena; reklama, propagadnog materijala i letaka te kolekciju društvenih spisa raznih sarajevskih preduzeća (izvještaji o radu, planovi i programi rada, statuti i sl.).
Od posebnog značaja su odvojene dvije tematske zbirke:
• Sitna štampana građa izdata u vrijeme opsade Sarajeva 1992-1995 godine
• Kolekcija sitne građe koja se odnosi na Biblioteku grada Sarajeva.

KATALOZI I BAZE PODATAKA ZAVIČAJNE ZBIRKE

Zavičajna zbirka ima svoje informativne instrumente koji služe za davanje iscrpnih i kompletnih informacija o zbirci, a to su: bibliotečki katalozi, interne kartoteke, fond priručne literature i bibliografije.
Od 1998. godine Biblioteka je započela rad na automatskoj obradi bibliotečke građe u COBISS programu, te je do danas uspjela da obradi veći dio fonda. Mogućnosti elektronskog kataloga su daleko ispred klasičnog, papirnog kataloga, i to ne samo zbog brzine i bolje preglednosti podataka, već i zbog iscrpnijih informacija te većoj mogućnosti pretrage određenog podatka.
COBISS je kooperativni on-line program za bibliografsku obradu bibliotečke građe. Zahvaljujući implementaciji ovog programa, dobili smo mrežnu obradu građe pomoću koje štedimo na vremenu i ljudskim resursima. Naslov jedne knjige se obrađuje samo jednom, a taj zapis je dostupan svim bibliotekama/odjeljenjima koji su priključeni na sistem i koji ga mogu kopirati i pohraniti u svojoj lokalnoj bazi.
Program omogućava kvalitetnije usluge u svim odjeljenjima naše Biblioteke, tako da korisnik može pristupiti i dobiti informaciju o fondovima ne samo naših odjeljenja, već i svih drugih biblioteka/institucija koje su u sistemu. Pored bibliogafske obrade građe, program obuhvaća i mrežnu pozajmicu, nabavku građe, izradu svih statistika, bibliografija, pristup OPAC-u i dr. Korisnici se mogu i preko Interneta (www.cobiss.ba) informisati o postojećoj građi u našim odjeljenjima, te dobiti informaciju ako je ona već pozajmljena ili slobodna, te u kom odjeljenju i u koliko primjeraka se može naći.
Primjena mrežne obrade i pozajmice, na prvo mjesto je stavila elektronski katalog i pretragu, zbog prednosti koje oni pružaju. Pa ipak, zbog kontinuiteta rada i određene pohrane podataka, odlučili smo da i dalje štampamo osnovni abecedni katalog, u kojem je zastupljena sva građa Biblioteke, izuzev slikovnog materijala i sitne štampe. Pored njega, za fondove pohranjene u magacinima, štampa se topografski katalog, koji omogućava da se dođe do građe prema njenom formatnom smještaju. Posebni katalog za kompletnu Zavičajnu zbirku štampa se radi prezentacije ove zbirke javnosti i drži se u depou gdje je zbirka pohranjena.
Predmetni katalog se ne štampa, već prema potrebi i interesu korisnika, izrađuje se predmetna bibliografija. Ovaj način rada je zbog štednje materijala, ali i iz praktičnih razloga, jer osnovno pretraživanje elektronske baze omogućava da korisnik putem ključne riječi ili predmetne odrednice dođe do podataka koji mu treba. Iz tog razloga smo prišli izradi vlastitog tezaurusa, koji u sistemu automatske pozajmice ima svoju posebnu šifru. U planu je periodično štampanje predmetnog registra, koji bi omogućio korisnicima da upotrebom određenih riječi dođu do mnogo preciznijih podataka prilikom pretrage elektronskog kataloga.
Predmetni katalog je obavezan za onu građu koja se odnosi na sitni materijal, slike, plakate, putopise, članke, predgovore i studije o pojedinim autorima. Pošto se sitna štampana građa ne obrađuje u lokalnoj bazi podataka, nju pohranjujemo u specijalnom bibliografskom programu ProCiteu, koji omogućava automatsku izradu predmetne bibliografije na tematski zahtjev korisnika. Radi jedinstvenosti pertrage, u planu je da se interni predmetni registar primjenjuje i na ovu bazu podataka.
S obzirom da prednost u preradi fonda ima tekuća građa na pozajmnin odjeljenjima, radi ubrzanog uvođenja procesa automatske pozajmice na sva odjeljenja Biblioteke, dio spomeničke građe je uveden u posebnu bazu podataka koja je izrađena u Access-u i koja omogućava da se izradi hronološki spisak knjiga do 1945 godine i na taj način omogući preglednost ovog fonda.
Vođenje Zavičajne zbirke podrazumijeva i prikupljanje svih podataka koji su vezani za zavičaj. Iz tog razloga su urađene baze podataka javnih i kulturnih ličnosti Kantona Sarajeva, uključujući i sve književnike, likovne umjetnike, kompozitore i muzičare, akademike te adresar ključnih kulturnih i javnih institucija. Adresar sadrži: popis izdavačkih kuća i institucija čija je sekundarna djelatnost izdavanje, popis galerija, muzeja, biblioteka, te niz preduzeća i ustanova od posebnog značaja za grad.
Održavanje baza podataka, te kataloga i tematskih kartoteka specijalnih zbirki je obaveza voditelja Zavičajne zbirke. Na osnovu dobro oformljenih i redovno ažuriranih baza podataka, može se znatno ubrzati i pospješiti rad sa specijalnim zbirkama, te omogućiti niz raznovrsnih prezentacija ove gađe.
Od posebnog zanačaja je rad na bibliografiji jer dosada Biblioteka grada, zbog tehničkih i materijalnih uslova, nije mogla pristupiti izradi bibliografije svojih specijalnih zbirki. Uspostavljanje jedinstvene lokalne baze podataka bibliotečke građe te savremena informatička tehnologija i njena primjena, omogućavaju danas jednostavnu, brzu i jeftinu realizaciju ovog projekta. U specijalnom programu (ProCite) urađena je Bibliografija članaka o Biblioteci grada Sarajeva i započeta Bibliografija sitne štampane građe. U planu je izrada Bibliografije članaka o sarajevskim piscima i promocijama knjiga održanih u Sarajevu.

BUDUĆI RAZVOJ ZAVIČAJNE ZBIRKE

U bližoj budućnosti cilj nam je da započnemo rad na digitalnom pohranjivanju najvrednijeg i najreprezentativnijeg dijela Zavičajne zbirke, a to su publikacije izdate do 1945. godin,e koje spadaju u spomenike kulture. Ovaj projekta kreiranja virtuelne zbirke bi podrazumijevao da se digitalna građa sačuva na CD-ROM-u i na taj način omogući pristup korisnicima ovim vrijednim primjercima.
U toku je i razrada projekta Virtualne Zavičajne zbirke na Internetu, gdje bi, na svojoj Web stranici, omogućili pristup svim raspoloživim internim podacima i bazama podataka kojima raspolažemo.
Bitan segmenat rada biće i razrada postojećih baza podataka, te njihovo obogaćivanje multimedijalnim sadržajima, koji bi se mogli pohraniti na CD-ROM-u i davati u prodaju, kao vlastiti proizvod Biblioteke.
Sljedeći korak koji je u planu jeste i skupljanje i pohranjivanje Web stranica koje se odnose na Sarajevo, sa svim slikama i građom o njemu, kao i on-line članaka i tekstova, posebno onih koji se odnosi na Sarajevo u vrijeme opsade 1992-1995 godine.

BIBLIOGRAFIJA:

1 Savjetovanje o zavičajnim zbirkama u narodnim bibliotekama. – Sarajevo : Narodna biblioteka »Hasan Kikić«, 1987
2 Zakon o bibliotečkoj djelatnosti. – Sarajevo : Službene novine Kantona Sarajevo od 4. marta 1999. godine
3 Popović-Trtak, Jelka: Informacija o Zavičajnoj zbirci. – Sarajevo : Narodna biblioteka »Hasan Kikić«, dok. br. 171-1 od 18.05.1987.god.
4 'Pravilnik o obradi građe za specijalne zbirke' (interni pravilnik BGS, 1997)
5 'Uputstvo za formiranje zavičajne zbirke u narodnim bibliotekama' . - Sarajevo : Narodna i univerzitetska biblioteka BiH, Služba za unapređenje bibliotekarstva, 1980
6 Stojanović, Miloš: Priručnik za prikupljanje i obradu zavičajne građe. – Beograd : Biblioteka grada Beograda, Odjeljenje matične službe, 1978
7 Dizdar, Senada: Pripravnički rad : Zavičajna zbirka i specijalni fond. – Sarajevo : Narodna biblioteka 'Hasan Kikić', 1987
8 Stamatović, Desanka: 'Zadaci i značaj zavičajnih fondova u opštinskim narodnim bibliotekama' . – Beograd : Narodna biblioteka Srbije, 1976
9 Popović-Trtak, Jelka: 'Iskustva u formiranju zavičajne zbirke Sarajeva pri Narodnoj biblioteci 'Hasan Kikić'. - Sarajevo : Narodna biblioteka 'Hasan Kikić', 1987. – 33-39 str. ;
10 Maslo, Rejhana: '40 godina rada Narodne biblioteke 'Hasan Kikić''. – Sarajevo : Narodna biblioteka 'Hasan Kikić', 1987. – 5-7 str. ;

[Idi na vrh]